بررسیهای انجامشده در حوزه جغرافیای شاهنامه نشان میدهد که بخش عمده آثار موجود در این زمینه به صورت فرهنگها و دانشنامههای جغرافیایی تدوین شدهاند. در این آثار، مخاطب برای یافتن اطلاعات درباره یک نام جغرافیایی خاص به مدخل مربوطه مراجعه میکند و توضیحاتی درباره آن مکان به دست میآورد. با این حال، این شیوه مطالعه معمولاً امکان درک یک تصویر کلی، منسجم و نظاممند از جغرافیای شاهنامه را فراهم نمیکند و خواننده تنها با اطلاعاتی پراکنده و منفصل روبهرو میشود.
شاهنامه فردوسی تنها یک اثر ادبی و حماسی نیست، بلکه جهانی گسترده از سرزمینها، اقوام، مسیرها، رودها، کوهها و شهرهایی را در خود جای داده است که هر یک نقشی مهم در شکلگیری روایتهای اسطورهای، پهلوانی و تاریخی آن دارند. بسیاری از رویدادهای شاهنامه بدون شناخت بستر جغرافیایی آنها به درستی قابل درک نیستند. از این رو، مطالعه جغرافیای شاهنامه صرفاً به معنای شناسایی مکانها نیست، بلکه تلاشی برای فهم ارتباط میان سرزمینها، مسیر حرکت شخصیتها، مرزهای سیاسی و فرهنگی و گستره جهانبینی ایرانی در این اثر سترگ به شمار میآید.
بر همین اساس، پروژه «کتاب جغرافیای تطبیقی شاهنامه» تعریف و طراحی شد. هدف این پروژه تدوین اثری جامع است که بتواند علاوه بر پاسخگویی به پرسشهای مخاطبان درباره هر موقعیت جغرافیایی، تصویری یکپارچه و قابل فهم از ساختار جغرافیایی شاهنامه ارائه دهد. در این کتاب، هر منطقه و موقعیت جغرافیایی نه به صورت منفرد، بلکه در ارتباط با سایر نقاط و در بستر کلی روایتهای شاهنامه مورد بررسی قرار میگیرد.
از ویژگیهای مهم این اثر، رویکرد تطبیقی آن است. در این رویکرد تلاش میشود تا جایگاه سرزمینها و مکانهای یادشده در شاهنامه با دادههای تاریخی، جغرافیایی و پژوهشهای معاصر مقایسه و تحلیل شوند. این امر به مخاطب کمک میکند تا ضمن آشنایی با جغرافیای اسطورهای شاهنامه، درک روشنتری از نسبت آن با جغرافیای تاریخی و واقعی ایران و سرزمینهای پیرامون به دست آورد.
این کتاب میکوشد نقشهای ذهنی از جهان شاهنامه برای خواننده ترسیم کند؛ جهانی که از ایران و توران تا سرزمینهای دوردست شرق و غرب امتداد مییابد و بستری برای مهمترین رویدادها و شخصیتهای حماسی ایران فراهم میآورد. امید است این اثر بتواند پلی میان مطالعات ادبی، تاریخی و جغرافیایی ایجاد کرده و درک عمیقتری از یکی از بزرگترین آثار فرهنگ و تمدن ایرانی در اختیار پژوهشگران و علاقهمندان قرار دهد.
مهمترین دلایل تالیف و انتشار کتاب جغرافیای شاهنامه در انتشارات پگاه دانش:
تصویری جامع از هر موقعیت جغرافیایی شاهنامه به همراه توضیحات و ابیات مرتبط با آن.
پاسخ به نیاز مخاطبانی که فرهنگهای جغرافیایی موجود تنها یک نام و توضیح مختصر به آنها میدهد.
درک همزمان روابط مکانی، مسیرهای لشکرکشی و بافت تاریخی سرزمینهای اسطورهای ایران و شاهنامه.
نقشههای تحلیلی و تطبیقی که پیوند میان مکانهای کهن و جغرافیای امروز را آشکار میکند.
مرجعی کاربردی برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقمندان به شاهنامه.
